Pierwsi więźniowie Auschwitz – jak wyglądały pierwsze dni w obozie koncentracyjnym

Pierwsi więźniowie Auschwitz – Warunki w pierwszych dniach obozu

14 czerwca 1940 roku do nowo utworzonego niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz dotarł pierwszy masowy transport polskich więźniów politycznych. Grupa 728 mężczyzn – głównie członków polskiego ruchu oporu, studentów, nauczycieli i harcerzy – została deportowana z więzienia w Tarnowie. Data ta uznawana jest za początek działania Auschwitz jako obozu koncentracyjnego.

W tym artykule przyglądamy się, co wydarzyło się w tych pierwszych dniach: kim byli ci mężczyźni, co przeżyli po przybyciu i jak ich historie zapisały się w najciemniejszym rozdziale współczesnej historii Europy.

Dlaczego powstało Auschwitz?

Utworzenie obozu Auschwitz było odpowiedzią na przepełnienie więzień w okupowanej Polsce – szczególnie w Generalnym Gubernatorstwie i na Górnym Śląsku – pod koniec 1939 i na początku 1940 roku. Niemieckie władze aresztowały dziesiątki tysięcy przedstawicieli polskiej inteligencji, księży, nauczycieli, urzędników oraz osoby podejrzewane o sprzeciw wobec okupacji. Istniejąca infrastruktura więzienna była przeciążona.

W grudniu 1939 roku funkcjonariusze SS we Wrocławiu zaproponowali utworzenie nowego obozu koncentracyjnego dla polskich więźniów politycznych. Na jego lokalizację wybrano opuszczone koszary Wojska Polskiego w Oświęcimiu (przemianowanym przez Niemców na Auschwitz) – ze względu na istniejącą infrastrukturę, ogrodzenie, oddalenie od terenów cywilnych oraz bliskość linii kolejowych.

Celem obozu nie była jednak wyłącznie logistyka. Auschwitz miał być narzędziem terroru – miał złamać ducha narodu polskiego i zdławić każdy potencjalny opór. Stanowił część szerszego planu nazistowskiego, którego celem było wyeliminowanie polskich elit i przekształcenie społeczeństwa w siłę roboczą dla Rzeszy.

27 kwietnia 1940 roku Heinrich Himmler oficjalnie nakazał utworzenie obozu. Komendantem mianowano oficera SS Rudolfa Hössa.

Jeszcze przed przybyciem polskich więźniów, w maju 1940 roku z obozu Sachsenhausen do Auschwitz przeniesiono 30 niemieckich więźniów kryminalnych. Otrzymali oni numery od 1 do 30 i zostali mianowani „więźniami funkcyjnymi” (kapo), odpowiedzialnymi za nadzór i dyscyplinowanie nowo przybyłych.

14 czerwca 1940 – pierwszy masowy transport z Tarnowa

Wczesnym rankiem 14 czerwca 1940 roku 728 mężczyzn wyprowadzono z żydowskiej łaźni rytualnej (mykwy), gdzie spędzili noc. Pod eskortą uzbrojonej niemieckiej policji przemaszerowali w milczeniu ulicami Wałową i Krakowską w kierunku dworca kolejowego w Tarnowie. Mieszkańcy mogli ich obserwować wyłącznie z okien.

Większość deportowanych została aresztowana w ramach niemieckiej Akcji AB – operacji wymierzonej w polską inteligencję, nauczycieli, członków ruchu oporu i harcerzy. Najmłodszy z więźniów miał zaledwie 16 lat.

Załadowano ich do wagonów III klasy, po 12 osób w przedziale, i przewieziono bez informacji o miejscu docelowym. Po dotarciu do Auschwitz nadano im numery od 31 do 758.

Przyjazd i rejestracja

Po dotarciu do obozu mężczyźni przeszli upokarzającą procedurę rejestracyjną. Odebrano im wszystkie rzeczy osobiste, ogolono głowy i ciała, zdezynfekowano ubrania. Zamiast imion i nazwisk – otrzymali numery.

Oficer SS Karl Fritzsch przemówił do nich z przerażającą jasnością:

„Nie trafiliście do sanatorium, lecz do niemieckiego obozu koncentracyjnego. Jest tylko jedno wyjście – przez komin. Jeśli są tu Żydzi, mogą żyć dwa tygodnie, księża miesiąc, reszta trzy miesiące.”

Jednym z najbardziej złowieszczych symboli Auschwitz był napis „Arbeit macht frei” („Praca czyni wolnym”) umieszczony nad bramą wejściową. Został wykonany przez pierwszych więźniów w obozowym warsztacie ślusarskim, na rozkaz SS.

Przeczytaj więcej o tej bramie i jej symbolicznym znaczeniu: Bramy piekła? Poznaj historię bramy Auschwitz I

Życie obozowe i „kwarantanna”

Od 15 czerwca więźniowie poddani zostali brutalnej „kwarantannie”, której celem było złamanie ich fizycznie i psychicznie. Zmuszano ich do wyczerpujących ćwiczeń, śpiewania niemieckich marszów i przestrzegania surowych zasad obozowych. Szczególnie brutalnie traktowano starszych i duchownych.

Więźniowie funkcyjni – wielu z nich to niemieccy kryminaliści – często byli bardziej brutalni niż strażnicy SS.

Pierwsza ucieczka i pierwsza śmierć

6 lipca 1940 roku Tadeusz Wiejowski stał się pierwszym człowiekiem, który uciekł z Auschwitz – dzięki pomocy pięciu polskich cywilów. W odpowiedzi SS zarządziło brutalny 20-godzinny apel, podczas którego Dawid Wongczewski – więzień żydowskiego pochodzenia – zmarł z wycieńczenia. Wiejowski został ponownie aresztowany w 1941 roku i rozstrzelany.

Kto był w pierwszym transporcie?

Pierwszy transport do Auschwitz, który dotarł 14 czerwca 1940 roku z Tarnowa, tworzyło 728 mężczyzn – głównie młodych Polaków. Byli wśród nich harcerze, nauczyciele, studenci, urzędnicy, członkowie ruchu oporu oraz osoby aresztowane podczas próby przedostania się do Wojska Polskiego we Francji. Ich losy są dziś symbolem odwagi i cierpienia, a wiele nazwisk wciąż pozostaje mało znanych. Oto kilku z nich:

Stanisław Ryniak (nr 31) – pierwszy oficjalnie zarejestrowany więzień polityczny Auschwitz. Student budownictwa, aresztowany przez Gestapo w Jarosławiu. Po wojnie został architektem. Zmarł w 2004 roku we Wrocławiu.

Bronisław Czech (nr 349) – olimpijczyk i mistrz narciarski z Zakopanego, znany kurier tatrzański, który przewoził meldunki przez granicę. Zginął w Auschwitz w 1944 roku.

Wiesław Kielar (nr 290) – student szkoły filmowej, autor jednej z najbardziej znanych relacji z życia obozowego – książki Anus mundi. Po wojnie został operatorem filmowym.

Julian Gazda (nr 337) – legionista i oficer Wojska Polskiego, aresztowany w Rudniku nad Sanem. Po pobycie w Auschwitz został przeniesiony do Mauthausen. Przeżył wojnę.

Zbigniew Kruszelnicki (nr 143) – młody konspirator, późniejszy dowódca oddziału AK „Wilk”. Po wojnie kontynuował działalność niepodległościową.

Kazimierz Zając (nr 261) – najmłodszy znany więzień pierwszego transportu do Auschwitz. Urodzony 19 grudnia 1923 roku w Jasieniu koło Brzeska, miał 16 lat w chwili deportacji. W 1944 roku został przeniesiony do obozu Buchenwald, gdzie doczekał wyzwolenia. Po wojnie studiował w Krakowie, pracował m.in. w browarze w Okocimiu, a do końca życia mieszkał w Brzesku. Zmarł 8 kwietnia 2018 roku w wieku 94 lat.

Ignacy Płachta (nr 758) – ostatni zarejestrowany więzień pierwszego transportu. W 1944 roku został przeniesiony do niemieckiego obozu koncentracyjnego Sachsenhausen. Przeżył wojnę, jednak jego losy po 1945 roku nie są znane.

Zgodnie z ustaleniami Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau, wojnę przeżyło co najmniej 325 z 728 więźniów. Historie wielu z nich wciąż czekają na odkrycie i upamiętnienie.

Dlaczego te historie mają znaczenie?

Pierwsi więźniowie Auschwitz często pozostają w cieniu późniejszej historii Zagłady. Ich cierpienie jednak zapoczątkowało terror, z którym kojarzy się to miejsce. Poznanie ich imion i losów pozwala lepiej zrozumieć, jak represje polityczne przekształciły się w masową eksterminację.

Ich los to przestroga – i świadectwo ludzkiej godności w obliczu okrucieństwa.

Upamiętnienie i zwiedzanie

14 czerwca został ustanowiony przez polski parlament jako Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady. To rocznica pierwszego masowego transportu do Auschwitz.

Aby dowiedzieć się więcej o obchodach 85. rocznicy – 14 czerwca 2025 roku – przeczytaj nasz wpis:
85. rocznica pierwszego transportu Polaków do Auschwitz – obchody

Planujesz wizytę w miejscu pamięci? Rozważ udział w jednej z naszych szanujących charakter miejsca wycieczek z przewodnikiem:
Auschwitz-Birkenau – wycieczka z przewodnikiem z Krakowa

Wstecz