Nowa wystawa w Muzeum Auschwitz pokazuje losy Polaków

Kiedy odwiedzający przechodzą przez słynną bramę „Arbeit Macht Frei” w Muzeum Auschwitz, często spodziewają się konfrontacji z tragedią Zagłady w jej najbardziej znanej postaci – masową eksterminacją Żydów. Historia Auschwitz zaczęła się jednak wcześniej, od polskich więźniów, którzy tworzyli pierwsze grupy deportowanych do obozu. Nowa wystawa stała w bloku 15 ma przywrócić należne miejsce tej często pomijanej części opowieści, pokazując, jak Polacy – zarówno chrześcijanie, jak i Żydzi – zostali wciągnięci w tryby nazistowskiego terroru na długo przed tym, nim Auschwitz stało się największym miejscem ludobójstwa w Europie.

Wystawa zatytułowana „Polacy w KL Auschwitz. W cieniu zagłady – Oświęcim w czasie okupacji niemieckiej 1939–1945” została otwarta we wrześniu 2025 roku. Już teraz określana jest jako jedno z najważniejszych przedsięwzięć kuratorskich muzeum ostatnich lat.

Historia, która dojrzewała latami

Muzeum Auschwitz od wielu lat szuka nowych sposobów, by ukazywać złożoność swoich dziejów. Podczas gdy międzynarodowa publiczność kojarzy obóz przede wszystkim z Holocaustem, historycy podkreślają, że Auschwitz było także miejscem ogromnych cierpień Polaków. Pierwszy masowy transport więźniów, który przybył z Tarnowa w czerwcu 1940 roku, składał się wyłącznie z Polaków. Wielu z nich stanowili więźniowie polityczni – aresztowani za działalność w konspiracji albo za to, że należeli do inteligencji.

Nowa wystawa wreszcie nadaje ich losom właściwą rangę. Obecni podczas otwarcia ocalali, m.in. Bogdan Bartnikowski i Bronisława Horowitz-Karakulska, podkreślali, że ekspozycja dokumentuje nie tylko śmierć i prześladowania, lecz także odporność i akty solidarności.

Dla tych, którzy chcą dowiedzieć się więcej o początkach obozu i pierwszych więźniach, polecamy artykuł: Pierwsi więźniowie Auschwitz – jak wyglądały pierwsze dni obozu.

Jak zorganizowano wystawę

Ekspozycja rozciąga się na dwóch piętrach bloku 15, który przed otwarciem przeszedł gruntowną konserwację. Na parterze odwiedzający poznają życie i losy polskich więźniów w Auschwitz. Prezentowane są sylwetki więźniów politycznych, członków podziemia, duchownych, studentów czy polskich Żydów deportowanych na zagładę.

Na piętrze wystawa przenosi zwiedzających poza druty kolczaste – do miasta Oświęcim, przemianowanego przez Niemców na Auschwitz. Ukazano tu skutki okupacji: wysiedlenia mieszkańców, pracę przymusową, działalność niemieckiego przemysłu (m.in. IG Farben). Szczególne wrażenie robi lista ponad 1200 mieszkańców Oświęcimia, którzy ryzykowali życie, aby pomagać więźniom – to niezwykłe świadectwo odwagi w czasach terroru.

Projekt z misją

W przeciwieństwie do tradycyjnych ekspozycji muzealnych opartych głównie na tekście i zdjęciach, ta wystawa korzysta z architektury, sztuki i atmosfery, by wywołać emocje. Zaciemnione sale, fragmenty amatorskich filmów z 1939 roku i oryginalne instalacje autorstwa Józefa Szajny – byłego więźnia i artysty – pozwalają poczuć klimat tamtych czasów.

Kurator dr Piotr Setkiewicz wraz z zespołem projektowym świadomie zaplanowali wystawę jako wprowadzenie do większej opowieści o Holokauście. Jej lokalizacja na głównej trasie zwiedzania sprawia, że historia Polaków staje się integralną częścią narracji muzeum.

Pamięć, polityka i edukacja

Znaczenie nowej ekspozycji wykracza daleko poza mury muzeum. Podczas otwarcia minister kultury podkreśliła, że zachowanie pamięci o polskich ofiarach jest niezbędne, zwłaszcza w chwili, gdy odchodzą ostatni świadkowie. Przypomniała również, że wolność i godność to wartości kruche, które trzeba nieustannie chronić.

Nowa wystawa wpisuje się także w dyskusję o tym, jak różne narody pamiętają II wojnę światową. Dla odwiedzających z zagranicy może być odkryciem, że Auschwitz było nie tylko miejscem zagłady Żydów, ale również obozem koncentracyjnym, w którym ginęli Polacy, radzieccy jeńcy i przedstawiciele innych narodów.

Wrażenia dla zwiedzających

Dla wielu turystów wizyta w Muzeum Auschwitz to jedno z najbardziej poruszających doświadczeń podczas pobytu w Polsce. Dotąd historia polskich więźniów była w wystawach stałych mniej widoczna. Dzięki otwarciu bloku 15 odwiedzający zyskują nową perspektywę – widzą Auschwitz nie tylko jako miejsce masowej eksterminacji, ale także jako obóz, który ewoluował w czasie.

Wystawa została przygotowana zarówno dla osób zwiedzających indywidualnie, jak i dla grup. Na parterze krótkie, mocne treści i obrazy pozwalają zrozumieć sedno przekazu nawet tym, którzy mają niewiele czasu. Na piętrze można znaleźć materiały pogłębione, przeznaczone dla tych, którzy chcą studiować temat w większych detalach.

Dlaczego ta wystawa jest ważna dziś

Osiemdziesiąt lat po wyzwoleniu Auschwitz wyzwaniem nie jest już tylko ochrona ruin i dokumentów, lecz podtrzymywanie pamięci w sposób, który trafi do młodszych pokoleń. Wystawa w bloku 15 pokazuje, że muzeum musi dziś nie tylko prezentować fakty, ale także angażować emocje i prowokować refleksję.

Podkreślenie roli solidarności – poprzez wymienienie nazwisk ponad tysiąca mieszkańców Oświęcimia – sprawia, że ekspozycja staje się niezwykle aktualna. Skłania do pytań: czym jest opór wobec zła, nawet w drobnych gestach? Jak społeczeństwa mogą chronić się przed obojętnością wobec niesprawiedliwości?

Prolog do doświadczenia Auschwitz

Nowa wystawa pełni rolę prologu. Zanim zwiedzający zetkną się z szerszą opowieścią o Holokauście, blok 15 przypomina im o początkach: o aresztowaniach, deportacjach i pierwszych dniach, gdy więźniowie w pasiakach byli w większości Polakami.

Takie ujęcie podkreśla, że Zagłada nie narodziła się w próżni – wyrastała z wcześniejszych systemów represji, a losy Polaków są nierozerwalnie związane z historią Holocaustu.

W stronę przyszłości

Muzeum Auschwitz zapowiada kolejne projekty i programy edukacyjne, ale blok 15 już dziś stanowi kamień milowy. Przywraca równowagę w sposobie opowiadania historii tego miejsca pamięci, pokazując światu, że Auschwitz było jednocześnie historią polską, żydowską i uniwersalną – opowieścią o cierpieniu i sile człowieka.

Jak podkreślali ocalali podczas otwarcia, to nie tylko opowieść o przeszłości. To ostrzeżenie na przyszłość. W ich słowach: „Musimy pamiętać, by godność i prawa, które tu odebrano, nigdy nie zostały odebrane ponownie”.

Więcej informacji o wystawie znajdziesz na oficjalnej stronie Muzeum Auschwitz.